درحالي كه بيش از ۱۰۰سال ازانقلاب مشروطيت ايران بهعنوان يكياز بزرگترين رويدادهاي تاريخي اين كشور ميگذرد، تا يك دهه پيش مشروطيت با نام مشروطه خواهان تبريز و پس از آن اصفهان، فارس و گيلان شناخته ميشد، غافل از اينكه مبارزان بوشهري بااقتداربراي حفظ وادامهحياتاين تحول مهم تاريخي حماسههاي زيادي آفريدند.
تا ميانههاي دهه ،۷۰ردپايي از بوشهر در انقلاب مشروطيت ديده نميشد كه پس از ترجمه و انتشار كتابهايي نظير كتاب آبي، كاپيتان، ترور كفيل كنسولگري انگليس در بوشهر، مشروطه جنوب ايران به روايت باليوز انگليسي و گزارشهاي كاكس، بسياري از اسناد و مدارك معتبر نقش پررنگ مشروطه خواهان بوشهري در پيروزي و تداوم انقلاب مشروطيت را فاش كردند.
براساس اسناد موجود بندر بوشهر در دوره قاجار به عنوان معتبرترين بندر تجاري ايران، دروازه ورود تمدن مغرب زمين به كشور و پل ارتباطي مراودات اقتصادي، فكري و فرهنگي با هند، شرق آسيا و اروپا به شمار ميرفت كه نقش اين بندر در جنوب در انقلاب مشروطيت همانند نقش تبريز در غرب است.
با آغاز مبارزه مشروطه خواهان در تهران و ديگر شهرهاي بزرگ، در بوشهر نيز مشروطه خواهاني چون آيتاللهسيدعبدالله مجتهد بلادي بوشهري، آيت الله سيدمرتضي مجتهد اهرمي ملقب به علمالهدي و ميرزاعلي كازروني معروف به لسان المله فعاليت خود را براي پيروزي انقلاب مشروطيت شروع كردند.
مشروطهخواهان بوشهري با تشكيل انجمن ولايتي بوشهر و انجمن اتحاد اسلاميه براي دفاع از اهداف و آرمانهاي انقلاب مشروطيت و تشكيل هسته نظامي سربازان انقلاب مشروطيت توسط شيخالحكما و ناظمالحكماكازروني حمايت خود رااز انقلاب مشروطيت اعلام كردند.
نتيجه فعاليت اين انجمنها كه براي بيداري و هوشياري مردم تلاش ميكردند، ايستادگي و مبارزه بوشهر در دوره دوم انقلاب مشروطيت در برابر حكومت محمد علي شاه كه دوره استبداد صغير خوانده ميشد و دفاع از مشروطيت و مشروطه خواهان است.
يكسال پس از انقلاب مشروطه ميرزاحسين معتقد اهرمي نيز با نگارش رساله احياالمله از مشروعيت مشروطه دفاع كرد و آيتالله بلادي نيز رساله جهاديه را در دوره استبداد صغير نوشت.
رييس بنياد ايرانشناسي شعبه بوشهر در اينباره گفت: در دوره استبداد صغير آيت الله لاري از لارستان فارس نامهاي به آيتالله مجتهد اهرمي نوشت كه مشروطهخواهان فارس، بندر لنگه و بندرعباس زمام امور اين شهرها را به دست گرفتهاند و شما نيز ميتوانيد در بوشهر اقدام كنيد.
دكترعبدالكريم مشايخي افزود:آيتآلله اهرمي بافتواي مرحوم آخوند خراساني و با همكاري دليرمردان تنگستاني و تفنگداران رييسعلي دلواري بوشهر را از تصرف نيروهاي وابسته به دولت استبداد خارج كرد و احمد دريابيگي حاكم وقت بوشهر فراري شد.
وي اضافهكرد: اين حركت مشروطه خواهان بوشهري به مدت دو ماه تدوام يافت و در اين فاصله با تحولاتي كه در تهران اتفاق افتاد و عدهاي كه منفافعشان بهخطر افتاده بود در قالب مشروطه خواهي اقدام به ايجاد ناامني در بازار و گمرك بوشهر كردند.
مشايخي بيان كرد:باتوجه به فعاليت ۹كنسولگري، ۱۸نماينده سياسي و تجاري خارجي و تاجران ايراني دربوشهر در آن زمان، فعاليت مشروطه خواهان، فعاليت اقتصادي اين افراد را متوقف كرد.
وي بيان كرد: آنان با حمايت فاتحان تهران و وزارت خارجه خود عليه مجتهد اهرمي توطئه كردند ودر نهايت انگليسيها با پياده كردن ۴۰۰تفنگچي از ناو فكس دربندر بوشهر و درگيري با مشروطه خواهان كه منجر به شهادت پنج نفر از آنان شد، مجتهد اهرمي را دستگير و به مدت ۱۸روز در كشتي بازداشت و سپس به نجف اشراف تبعيد كردند.
مشايخي گفت:بادستگيري آيتالله مجتهد اهرمي مشروطه خواهان بوشهري پايگاه خود را از دست دادند و نيروهاي انگليسي طرفداران دولت مركزي ايران با بازگرداندن احمد دريابيگي، شهر را در دست گرفتند و عمر انقلاب مشروطيت در بوشهر به پايان رسيد.
وي گفت:يكياز دلايل شكست مشروطيت و تحقق نيافتن اهداف اينانقلاب در بوشهر و ايران اين بود كه فاتحان تهران مشروطه خواهان واقعي نبودند بلكه ميراث خواران انقلاب مشروطه بودند.
مشايخي اضافهكرد: اسناد تاريخي نشان ميدهد نقش بوشهر درانقلاب مشروطيت كمتر از شهرهاي بزرگ نيست.
وي افزود: نوشتههاي نشريههايي نظير مظفري، حبلالمتين و اصلاح كه اخبار و گزارشهاي بهروز و جالبي از روند فعاليتهاي مشروطه خواهان وانقلاب مشروطيت در بوشهر مينوشتند،بيانكننده نقش اين بندر در اين واقعه تاريخي است.
مظفرالدين شاه قاجار با توجه به مبارزات مشروطه خواهان، فرمان مشروطيت را در چهاردهم مردادماه سال ۱۲۸۵خورشيدي صادر كرد
